Ktetaichinh’s Blog

December 14, 2009

Tâm thế người Việt

Filed under: Uncategorized — ktetaichinh @ 3:26 am
Tags: ,

Đã từng có một thời gian chúng ta bàn luận sôi nổi về đề tài Việt Nam đang đứng ở đâu trên bản đồ thế giới. Còn mỗi người dân trong lòng một đất nước, một dân tộc thì sao? Tôi cho rằng mỗi con người ấy cũng có một vị trí và một tư thế đứng trước mặt những con người, những dân tộc từ những đất nước khác tới. Vị trí và thế đứng ấy được quyết định bởi một điều khác sâu lắng hơn, tiềm ẩn hơn trong mỗi con người, và tôi tạm gọi là… tâm thế.

Tâm thế chung của người Việt thế nào?

Tôi đã có một thời gian đi du học ở một nước Phương Tây. Những ngày đầu bỡ ngỡ xứ người, thế giới xung quanh nhiều cái quá mới mẻ, quá lạ lùng. Tôi háo hức tìm hiểu và học hỏi. Nếu trong giao tiếp có ai hỏi tôi: “Bạn từ đâu tới?”, tôi sẽ tự hào trả lời không cần suy nghĩ: “Tôi là người Việt Nam.” Bởi vậy tôi rất ngạc nhiên khi có một người bạn đồng hương khi được hỏi câu hỏi trên đã trả lời vô cùng trôi chảy: “Tôi tới từ… Trung Quốc.” Khi chỉ còn hai người với nhau, tôi hỏi bạn tôi tại sao trả lời thế. Người bạn tôi nhún vai đáp: “Ở lâu đi sẽ biết.”

Tôi quen dần với môi trường cuộc sống mới và có nhiều bạn bè trong cộng đồng du học người Việt. Tôi đã bắt đầu nhận thấy người Việt chúng ta có nhiều điểm… xấu xí, đặc biệt trong cái cộng đồng du học sinh nhỏ bé chúng tôi. Bạn bè tôi chia sẻ cho nhau kinh nghiệm… trốn vé tàu, kinh nghiệm… mua “attendance” để trốn học (nơi tôi học người ta quy định tỷ lệ tối thiểu một học sinh được phép vắng mặt trong các buổi lên lớp). Tôi thấy tỉ lệ du học sinh người Việt học lực kém trong các trường khá lớn

Tôi đã gặp nhiều người Việt ở xứ người ba bốn năm, cá biệt một số cô chú Việt Kiều ở xứ người thậm chí hai ba chục năm, vẫn không nói nổi một câu sinh ngữ. Tôi cũng thấy nhiều anh chị chú bác người Việt đã nhập tịch xứ người khai báo gian dối, ăn trợ cấp thất nghiệp “welfare” để rồi đi làm chui lấy tiền mặt, trốn thuế, mua xe đẹp, ăn nhà hàng sang và huyênh hoang với người dân bản xứ. Tôi đã thấy nhiều người Việt lợi dụng tình đồng hương thân thiết để lừa dối nhau rồi bỏ mặc bạn bè trong lúc nguy khó. Tôi cũng thấy không ít bạn du học có điều kiện gia đình quan chức, tài chính dư dả nhưng không biết tận dụng cơ hội học tập mà chỉ biết ăn chơi đập phá, để rồi khi hỏi ra mới biết gia đình cho đi du học chỉ để… “cho nó hư thì hư… xứ khác”?!

Tôi còn thấy nhiều lắm…

Niềm tự hào giảm dần… rồi tăng lên!

Thế rồi cái sự tự hào người Việt trong tôi cứ giảm dần theo thời gian. Tôi chưa tới mức chối bỏ cội nguồn như người bạn nói trên của tôi khi được hỏi thăm xứ xở. Nhưng tôi không còn cái sự tự hào “bồng bột ngây thơ” thủa mới sang xứ lạ nữa. Mỗi khi được hỏi tôi chỉ bình thản trả lời: “Vâng, tôi tới từ Việt Nam.” Vâng, nó cũng bình thản như khi được hỏi: “Bạn tới đây bằng gì?”, và tôi trả lời: “Tôi tới bằng xe bus.”

Một lần tôi kể sự thay đổi đó với một anh lớn tuổi hơn, anh cười và bảo: “Em đã lớn lên rồi đó”. Rồi anh nói thêm: “Lớn lên, nhưng tâm thế thấp đi một chút.” Tâm thế? Lần đầu tiên khi đó tôi nghe và đã phải nghĩ về danh từ này.
Một thời gian sau khi tốt nghiệp tôi đi làm ở xứ người. Tôi làm việc cùng với những người da trắng bản xứ, những người nhập cư từ các sắc tộc khác như Hàn Quốc, Libanon, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Phillippine… nhiều lắm. Hay tự gọi đùa là “Liên Hợp Quốc”, chúng tôi bình đẳng tuyệt đối trong mọi quan hệ công việc cũng như đời thường. Thậm chí có đôi lúc tôi còn hơi ngấm ngầm tự kiêu ngạo một chút vì cho rằng mình ham học hỏi nên kiến thức hiểu biết chung phong phú hơn những con người xung quanh ấy. Tôi lại nghĩ về từ “tâm thế” và nhận ra tâm thế tôi đã hồi phục sự cân bằng cần thiết có lợi cho cuộc sống riêng của tôi. Tôi không còn ít nhiều mặc cảm “tự ti dân tộc” như quãng thời gian thuần đi học lúc trước nữa. Hay là “con người tôi đã lớn lên một chút” và “tâm thế cũng lớn lên một chút”? Khi xưa tôi nghĩ “tâm thế” là một cái gì đó “rất của riêng mình.” Tới thời điểm này tôi lại thấy “tâm thế” thuộc về một cái mặt bằng chung của môi trường cộng đồng mà chúng ta thuộc về.

Tâm thế sau khi trở về

Tôi về nước và làm thuê cho một công ty nước ngoài với mức lương 600 USD/tháng. Một thời gian ngắn sau, mức lương của tôi được tăng lên 800 USD. Tôi biết trước đó chính công việc tôi đang làm do mấy người nước ngoài thay nhau đảm trách, mức lương của họ từ 4000 USD tới 6000 USD chưa kể phụ cấp nhà cửa, trong khi hiệu quả công việc của tôi (có thể do một số điều kiện khách quan nhất định khác nữa) cao hơn hẳn những người tiền nhiệm.
Một lần tôi hỏi ông giám đốc người nước ngoài: “Tại sao công việc tôi như thế… so với những người tiền nhiệm như thế… mà mức lương như thế?” Câu trả lời khá thẳng thắn là: “Họ… international standard” còn bạn là… local standard” Tôi rất tự ái hỏi lại rằng: “Standard or nationality?”. Và lại là một câu trả lời thẳng thắn khác: “It’s almost the same.”

Tôi quả thật khá tự ái nhưng tự lý giải cho mình rằng cái “giá” sức lao động của mình không phải do mình muốn là được mà nó do cung và cầu của “thị trường lao động” hiện hành quy định. Thế nhưng làm việc lâu hơn một chút, tôi chợt nhận ra mình càng ngày càng hòa mình sâu hơn vào một “cộng đồng làm thuê người Việt”, nơi mà mọi suy nghĩ chung đều cho rằng “xếp Tây oai hơn xếp Việt”, hay nói thẳng thắn bằng ngôn ngữ của tôi, “đẳng cấp người Tây cao hơn đẳng cấp người Việt.”

Có bạn có thể cho rằng tôi “tự ti thái quá” mà suy diễn ra như vậy. Không, tôi chỉ nói cái suy nghĩ chung của cộng đồng người Việt cùng làm thuê cho công ty đó. Cái suy nghĩ ấy nó thể hiện ra bằng hành động cụ thể. Khi ăn trưa người nước ngoài hay người Việt đều như nhau, nhà ăn ngồi cùng một loại bàn ăn. Lạ thật, người Việt mình cứ tự nhiên ngồi cùng một đám chen chúc nhau xa xa để ăn trưa, mấy bàn ăn vị trí trung tâm thì… mặc nhiên để dành cho người nước ngoài dù công ty chẳng hề có quy định phân biệt nào như thế cả.

Thời gian đầu tôi hay bê đĩa đồ ăn ra ngồi với mấy người nước ngoài, vừa ăn vừa nói chuyện. Những ánh mắt người Việt nhìn tôi… lạ lắm. Đôi lúc tôi cũng ăn cùng với họ và cũng ít khi để ý tới chuyện này. Nói chung lúc đó tôi có cảm giác cá nhân mình không được hòa đồng lắm thì phải, kể cả cộng đồng người Việt hay người nước ngoài trong công ty.

Tới một hôm đi nhậu với đồng sự người Việt, bia rượu vào nên thân thiết nhau hơn, một số người mới “thổ lộ tâm tình” và “góp ý” với tôi với tôi, nội dung đại để như sau: “Anh mới vào công ty mà kiêu ngạo quá nên nhiều người không thích.” Tôi ngạc nhiên hỏi lại vì tôi thấy tôi có kiêu ngạo gì đâu? Và câu trả lời đơn giản tới mức… sững người như sau: “Anh ngồi đó với đám tụi nó khác gì coi đám tụi này… đẳng cấp dưới?” Cha mẹ trời đất ơi! Tôi không bao giờ mảy may có một ý nghĩ như thế và cũng chưa bao giờ để ý tới cái chỗ ngồi ăn trưa… quan trọng tới thế. Khi trước tôi chỉ đơn giản nghĩ tại các cộng sự không vững tiếng Anh nên… ngại nói chuyện.

Cái “tâm thế” chung của người Việt chúng ta làm thuê cho công ty đó như thế, trách gì ông giám đốc người nước ngoài lại chẳng “phang” vào mặt tôi những câu như thế? Càng sau này làm việc, cảm giác khó chịu của tôi càng tăng. Tôi không thể hòa nhập được vào cả hai hoặc… một trong hai cộng đồng. Một thời gian ngắn sau thì tôi nạp đơn xin nghỉ việc.

Nỗ lực bị phụ bạc

Làm việc cho các công ty nhà nước khi đó thì tôi không muốn lắm vì thu nhập hơi thấp. Làm thuê cho các công ty nước ngoài thì cảm giác của tôi không thoải mái. Vậy nên tôi quyết định ra riêng, lập một công ty chuyên môi giới hàng xuất khẩu. Tin tưởng ở khả năng marketing tìm khách hàng nước ngoài của mình, lại thấy khá nhiều công ty sản xuất ở Việt Nam khi đó có tiềm năng và thực lực sản xuất hàng xuất khẩu mà không có đủ tiềm lực marketing cần thiết, tôi không hề hồ nghi sự thành công của “doanh nghiệp nhỏ đầu đời” của mình. Tôi lại càng tự tin hơn khi phát hiện ra khá nhiều văn phòng nước ngoài tại Việt Nam chuyên chỉ làm nghiệp vụ môi giới đó và rất thành công. Tôi chẳng kém gì họ cả nếu không nói là ưu thế hơn họ. Tôi cũng hiểu biết, có quan hệ và khả năng như họ tại thị trường nước ngoài, tôi lại ưu thế hơn mình là người Việt, biết tiếng Việt, hiểu địa bàn và thị trường Việt.

Một điều đáng tiếc chính cái điều tôi tưởng ưu thế đó lại là yếu thế khiến tôi không thành công trong doanh nghiệp đó. Cùng mang một cơ hội xuất khẩu hàng tới cho một doanh nghiệp sản xuất, một “ông Tây mũi lõ” lập tức được cả công ty rôm rả chào mời, nhân viên phi báo lãnh đạo, phần nhiều được đích thân chủ doanh nghiệp ra tiếp dù phải… hoa chân múa tay. Còn một người “bản xứ đồng tộc” thì gặp được người thực sự có trách nhiệm và quyền quyết định quả không đơn giản, thường qua vài lần hẹn gặp, giải trình cơ hội cho nhân viên đại diện trước rồi mới tới được… sếp.

Công việc không dừng ở đó. Nghề môi giới hàng xuất khẩu, nhu cầu trả lời nhanh chóng thông tin về thay đổi mẫu mã, tính và báo giá, thông tin chất liệu sản phẩm… cho khách hàng rất quan trọng, gần như quyết định sống còn sự tồn tại và thành công của một doanh nghiệp môi giới. Và cái “ưu điểm người Việt” của tôi còn gặp bất lợi hơn nữa. Trong ngành hàng tôi là môi giới, thường thì một “khách hàng ngoại quốc” được trả lời thông tin trong vòng một ngày rưỡi tới hai ngày, còn “bản xứ đồng tộc” tôi thì thường năm ngày tới một tuần, thậm chí nhiều lúc bị… quên. Tình trạng xảy ra đâu chỉ một công ty mà nhiều công ty sản xuất khác nhau khiến công ty bị mất uy tín với doanh nghiệp nước ngoài không phát triển được như ý muốn. Lúc đó tiềm lực tài chính nhỏ quá, chứ không tôi đã… thuê quách mấy “ông Tây mũi lõ”, tây ba-lô cũng được, thay tôi đi làm việc.

Lúc trước chỉ đơn giản là “tự ái dân tộc” trong tâm lý làm việc thôi, còn khi doanh nghiệp đổ tâm sức vào nó không thành công, tôi thấm thía hơn nỗi buồn… là người Việt. Cảm giác tự ti của tôi tăng lên và “tâm thế” tôi tụt xuống một tầng nữa.

Có một vài chuyển biến nhỏ…

Từ đó tới nay, một thời gian tương đối dài đã trôi qua. Kinh tế Việt Nam đã khá lên rất nhiều, và tôi thấy rõ ràng cái “tâm thế” của người Việt của chúng ta cũng khá lên rất nhiều. Những “hiện tượng thể hiện bản chất” như tôi gặp khi xưa không còn phổ biến nữa, nhiều bạn trẻ ngày nay ngẩng đầu ngang hàng bước đi cùng các doanh nhân nước ngoài. Tôi đã nhìn thấy cái “tâm thế” hơn hẳn của họ so với thế hệ chúng tôi chỉ cách đây hơn mười năm thôi, dù đôi lúc không khỏi cảm thấy họ cũng có nét tự hào “ngây thơ” như tôi hồi trẻ. Phải nói đó là một điều đáng mừng.

Nói vậy nhưng đó mới chỉ là một phần. Kinh tế, dân trí, xã hội, thể thao, chống tham nhũng, chống tệ nạn xã hội hay rất nhiều mặt khác chúng ra vẫn còn đang thua kém tầm chung ngay cả các nước xung quanh chúng ta chứ chưa nói tầm chung thế giới. Bởi thế, hiện tượng “tâm thế” kém cỏi dẫn tới trạng thái tự ti hoặc tự tôn thái cực vẫn còn rất nhiều.

Tôi có một vài anh bạn lập doanh nghiệp khá thành đạt, thuê vài nhân viên nước ngoài với mức lương cao ngất chạy đi chạy lại trong văn phòng công ty. Tôi hỏi họ công ty có nhu cầu thực sự thuê nhân viên người nước ngoài không? Họ trả lời rằng KHÔNG? Hỏi: Tại sao lại thuê? Đáp: Giải quyết khâu “oai”. Người Việt mình thích thế.

Không chỉ một người. Mấy người được hỏi đều trả lời như thế.

Tôi lại cũng có vài người bạn thuộc giới… làm thuê cao cấp làm đang làm thuê cho một số công ty “đẳng cấp” nước ngoài tại Việt Nam. Tôi hỏi họ: So trình độ nhân viên người Việt của mình với người nước ngoài thế nào? Họ trả lời: Ngày xưa người nước ngoài giỏi hơn, người Việt học hỏi và làm theo. Bây giờ phần lớn người Việt giỏi hơn. Tôi chưa kịp mừng thì họ nói tiếp: “Tụi này có ý tưởng, nghĩ ra mọi thứ và thực hiện mọi thứ nhưng phải cần… một ông Tây làm báo cáo.” Đúng là chưa kịp mừng đã nghe… xót xót.

Và cũng không chỉ một người. Mấy người được hỏi đều trả lời như thế.
Mấy anh bạn giám đốc kia, mấy anh bạn “làm thuê cao cấp” kia không phải là không hơn người. Nhưng họ cùng thuộc về một cộng đồng người Việt có “tâm thế” chung thua kém các dân tộc khác. Cá biệt một số người tự luyện cho mình một “tâm thế” vượt trội lên, nhưng họ cùng lúc phải vượt lên trên cả cái cộng đồng chung họ vốn là một thành viên đó. Tôi không muốn bình luận một số thiểu số cá biệt mà muốn nhìn nhận vấn đề ở góc nhìn áp dụng cho đa số. Tâm thế người Việt chúng ta đã khá hơn, nhưng vẫn còn… kém lắm.

Tạm kết

“Tôi có một ước mơ!” – đó là câu nói nổi tiếng của Luther King. Tôi cũng muốn dùng câu nói ấy để mong ước cho không chỉ năm mới này, tâm thế của người Việt mình, của chính tôi, của chính các bạn sẽ được nâng lên, trở thành động lực chính yếu giúp tâm thế của đất nước thực sự được nâng lên. Nếu không, mọi cố gắng cũng chỉ là vô vọng, và đất nước sẽ chỉ đạt được những vị trí cao, chứ chưa hẳn đã có một vị thế, tâm thế cao trên trường quốc tế!

TrackBack URI

Create a free website or blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: